Η εικόνα του σώματος

Η εμφάνιση μετράει

Ομιλία κας Ντιάνα Χαρίλα
Δρ. Κλινικής Ψυχολογίας
Εργαστήριο Ψυχολογικής Συμβουλευτικής Φοιτητών –Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Αρχικά, θα ήθελα να κάνω μια μικρή εισαγωγή σχετικά με την εικόνα σώματος, πώς αυτή «κατασκευάζεται» και με ποιο τρόπο μπορεί να είναι σημαντικό  το πρόγραμμα του Dove σε μαθητές.
Η εικόνα σώματος έχει τέσσερις διαστάσεις: α) την ρεαλιστική διάσταση η οποία είναι αυτό που βλέπουμε στον καθρέπτη μας, «τι θεωρώ πως είμαι σωματικά ανάλογα με αυτό που βλέπω» β) την ψυχολογική διάσταση δηλαδή πώς αισθανόμαστε πως είναι το σώμα μας. Αφορά στην υποκειμενική αίσθηση του σώματος από το άτομο. γ) την κοινωνική διάσταση η οποία σχετίζεται με το πώς θεωρούμε πως οι άλλοι αντιλαμβάνονται την σωματική μας εικόνα. «Πώς πιστεύω ότι οι άλλοι με βλέπουν», «πώς πιστεύω ότι οι άλλοι θα ήθελαν να είμαι». Τέλος, η ιδανική διάσταση αφορά στο πώς θα θέλαμε η σωματική μας εικόνα να είναι ανεξάρτητα με το εάν αυτό ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Η εικόνα του σώματος

Οι τέσσερις αυτές διαστάσεις αλληλεπιδρούν αρκετά  μεταξύ τους. Για παράδειγμα, εάν κάποιος πιστεύει πως οι άλλοι τον θεωρούν πολύ λεπτό και αυτό είναι θετικό για τους άλλους (κοινωνική εικόνα), τότε πολύ πιθανόν η ιδανική εικόνα σώματος να είναι το πολύ λεπτό σώμα. Εάν τώρα, η ρεαλιστική εικόνα σώματος δεν είναι ακριβώς το πολύ λεπτό σώμα τότε πολύ πιθανόν να βιώνει το σώμα του ως παχύ, μη ελκυστικό κλπ. (ψυχολογική εικόνα).
Σημαντική στην διαμόρφωση της ψυχολογικής και ιδανικής εικόνας σώματος είναι η κοινωνική εικόνα - η αντίληψη του περιβάλλοντος για το σώμα γενικά, αλλά και το δικό του.
Κάθε κοινωνία διαμορφώνει κατά καιρούς τις δικές της αντιλήψεις για την ιδανική εικόνα σώματος, απόρροια διαφόρων κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων. Για παράδειγμα, μετά τον πόλεμο, το παχύ σώμα θεωρείτο ως ελκυστικό-ένδειξη πλούτου-ενώ αντίθετα στις μέρες μας είναι το λεπτό σώμα. Οι κοινωνικοπολιτιστικοί παράγοντες διαμόρφωσης προτύπων σώματος είναι κυρίως η οικογένεια, το κοινωνικό περιβάλλον – και κυρίως οι φίλοι- και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Τα ΜΜΕ είναι ο κυρίως φορέας διαμόρφωσης των κοινωνικών προτύπων σώματος και βέβαια της κοινωνικής σωματικής εικόνας. Τόσο η οικογένεια όσο και το φιλικό και κοινωνικό περιβάλλον είναι δέκτες αλλά και πομποί των κοινωνικών προτύπων αφού και εκείνοι άμεσα επηρεάζονται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης.

Πως επιδρά στον ψυχισμό

Η αρνητική εικόνα σώματος δεν αφορά μόνο στην μη ικανοποίηση από το σώμα αλλά και στην γνωστική επένδυση στην εμφάνιση, έτσι ώστε η αίσθηση του εαυτού να καθορίζεται από την εικόνα σώματος.
Έχει φανεί από διάφορες έρευνες ότι όσο πιο αρνητική είναι η ψυχολογική διάσταση της σωματικής εικόνας τόσο χαμηλότερη αυτοεκτίμηση το άτομο έχει. Κι αυτό δυστυχώς είναι κάτι που αφορά στις γυναίκες, και όχι στους άνδρες η αυτοεκτίμηση των οποίων φαίνεται να επηρεάζεται από άλλους παράγοντες (κοινωνική, οικονομική θέση). Γιατί οι γυναίκες συνδέουν την αυτοεκτίμησή τους με το σώμα τους; Γιατί επενδύουν τόσο στην σωματική τους εικόνα; Είναι σαφές πως αυτό σχετίζεται με την θέση της γυναίκας στην κοινωνία, και το πώς προβάλλεται επίσης από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, όπου υπάρχει μια μετατροπή του γυναικείου σώματος σε αντικείμενο. Το γυναικείο σώμα γίνεται αντικείμενο, όχι το ανδρικό, οπότε και η γυναίκα μαθαίνει να επενδύει σε αυτό.
Στις μέρες μας η ιδανική, κοινωνικά, σωματική εικόνα είναι το λεπτό σώμα. Στα άτομα που έχουν μάθει να υπερεπενδύουν στην σωματική τους εικόνα, η απόκλιση από την ιδανική εικόνα σώματος μπορεί να  δημιουργήσει χαμηλή αυτοεκτίμηση, αλλά και διαταραγμένες συμπεριφορές διατροφής. Έρευνες έχουν δείξει πως η αρνητική εικόνα σώματος αποτελεί από μόνη της έναν από τους προβλεπτικούς παράγοντες για την  ανάπτυξη διαταραχών διατροφής.

Φαίνεται ότι η πίεση για μια νέα γυναίκα να είναι λεπτή έρχεται κυρίως μέσα από τους παραπάνω τρεις παράγοντες.  Εσωτερικοποιεί την εικόνα της λεπτής φιγούρας ως ιδανική και μέσα από την κοινωνική σύγκριση, αξιολογεί τον εαυτό της. Όταν το αποτέλεσμα αυτής της σύγκρισης δεν είναι ικανοποιητικό για την ίδια, τότε πολύ πιθανόν να δημιουργήσει χαμηλή αυτοπεποίθηση, ιδιαίτερα εάν υπάρχει υπερεπένδυση στην εικόνα σώματος.

Λίγες είναι οι έρευνες που έχουν ασχοληθεί ιδιαιτέρως με το πώς επιδρά η εικόνα σώματος έτσι όπως προβάλλεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης  στην εικόνα σώματος των εφήβων κοριτσιών. Μελέτες συσχέτισης έχουν δείξει πως όσο περισσότερο τα κορίτσια στην εφηβεία διαβάζουν περιοδικά και βλέπουν τηλεόραση τόσο πιο ανικανοποίητες είναι από την σωματική τους εικόνα. Αυτό τελευταία φαίνεται από σχετικές μελέτες, να επηρεάζει και τα αγόρια, αλλά σαφώς σε μικρότερο βαθμό. Φαίνεται δε, πως από τους τρεις παράγοντες διαμόρφωσης τα ΜΜΕ έχουν την μεγαλύτερη επίδραση.

Η εφηβεία

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η χαμηλή αυτοπεποίθηση αποτελεί από μόνη της έναν από τους προβλεπτικούς παράγοντες  για την ανάπτυξη διαταραχών διατροφής. Ιδιαίτερα στην εφηβεία και την μετεφηβεία, περίοδο ανάπτυξης των διαταραχών διατροφής, τα κοινωνικά πρότυπα παίζουν  καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση της ταυτότητας του εαυτού.
H εφηβεία αποτελεί μια αναπτυξιακή φάση η οποία χαρακτηρίζεται από τις βιοσωματικές αλλαγές της ήβης. Εκτός από αυτές καθαυτές τις αλλαγές στο σώμα, η εφηβεία αναφέρεται στην ψυχολογική ανάπτυξη του ατόμου. Είναι η μεταβατική περίοδος ανάμεσα στην παιδική και την ώριμη ηλικία. Κυμαίνεται χρονικά από  την ηλικία των 10-11 έως περίπου τα 20 χρόνια.

Ο πιο σημαντικός αναπτυξιακός στόχος της εφηβείας είναι η ανάγκη του νέου ανθρώπου να διαμορφώσει την  ταυτότητά του, έτσι ώστε να γίνει ένα μοναδικό και ώριμο άτομο. Για να επιτευχθεί αυτό, ο έφηβος ασχολείται αρκετά με τον εαυτό του, το σώμα του, τις σχέσεις του με τους συνομήλικους.  Σταδιακά διαμορφώνει την προσωπική του ταυτότητα και φυσικά την ατομικότητά του.
Ο έφηβος σταδιακά αποκτά επίγνωση του εαυτού του. Του σωματικού και ψυχολογικού εαυτού. Πώς βλέπει εκείνος τον εαυτό του και πώς τον βλέπουν οι άλλοι. 

Οι έφηβοι της πρώτης εφηβικής φάσης (11-15) βρίσκονται αναπτυξιακά πιο κοντά στην παιδική ηλικία και βρίσκονται στα αρχικά στάδια της αναζήτησης του εαυτού. Στην ηλικία αυτή συντελούνται δραματικές  αλλαγές στο σώμα.   Οι έφηβοι αυτής της ηλικίας, μέσα από την κοινωνικοποίηση και την παρέα διαμορφώνουν αντιλήψεις για τον εαυτό τους, μαθαίνουν να σχετίζονται με συνομήλικους.

Ιδιαίτερα η εικόνα του σωματικού εαυτού παίζει καθοριστικό ρόλο στην εφηβεία. Ο έφηβος ασχολείται υπέρμετρα με το σώμα του και τις αλλαγές του. Η σωματική εικόνα και ο βαθμός που πλησιάζει με την ιδανική εικόνα σώματος, γίνεται στην εφηβεία   πηγή άντλησης αυταξίας και αυτοεκτίμησης. Σημαντικό ρόλο έχουν και οι αντιλήψεις των άλλων για την ιδανική εικόνα σώματος. Αυτές οι αντιλήψεις των άλλων διαμορφώνουν και την ιδανική εικόνα.
Όταν  υπάρχει απόκλιση ανάμεσα στην ρεαλιστική εικόνα σώματος («πώς θεωρώ ότι είμαι») την ιδανική εικόνα σώματος («πώς θα ήθελα να ήμουν»), και την αντίληψη των άλλων για τον έφηβο τότε μπορεί να του δημιουργηθούν άγχος και υπερευαισθησία. και να αναπτυχθούν διαταραχές όπως κατάθλιψη και διαταραχές διατροφής.  Θα ήθελα να σταθώ στις διαταραχές διατροφής και ιδιαίτερα στην ψυχογενή βουλιμία και ψυχογενή ανορεξία, διαταραχές κυρίως της εφηβικής περιόδου. Διάφοροι παράγοντες βιολογικοί, προσωπικοί, οικογενειακοί και κοινωνικοί φαίνεται να αλληλεπιδρούν στην εμφάνιση αυτών των δύο διαταραχών. Ωστόσο, φαίνεται σχεδόν σε κάθε περίπτωση να υπάρχει χαμηλή αυτοεκτίμηση σε αυτά τα κορίτσια,  και υπερεπένδυση στην σωματική εικόνα –κυρίως στην λεπτή φιγούρα.

Τι δείχνουν οι έρευνες στην Ελλάδα:

 Όπως δείχνουν έρευνες στην Ελλάδα, σε φοιτητικό γυναικείο πληθυσμό:

• Η ενασχόληση με το σωματικό βάρος (δίαιτα κλπ) βρέθηκε να συνδέεται με τις διαστάσεις της σωματικής εικόνας.

• Οι γυναίκες αξιολογούν την σωματική τους εικόνα ως παχύτερη από τους άνδρες

• Οι γυναίκες που ήθελαν να χάσουν βάρος ή ήταν σε δίαιτα αξιολογούσαν την ιδανική και την ρεαλιστική σωματική εικόνα τους ως αδύνατη ενώ πίστευαν πως και οι άλλοι τις θεωρούσαν παχιές

• Οι γυναίκες θεωρούσαν ως ιδανική σωματική εικόνα το λεπτό σώμα ενώ οι άνδρες το κανονικό.

• Οι γυναίκες εμφανίζουν σε πολύ μεγαλύτερη συχνότητα από τους άνδρες συμπεριφορές δίαιτας, ενώ διαταραγμένες συμπεριφορές όπως βουλιμία και ανορεξία είναι σχεδόν αποκλειστικά γυναικείες συμπεριφορές.

• Η δυσαρέσκεια από την σωματική εικόνα συσχετίζεται άμεσα με παθολογικές διαθέσεις ως προς την πρόληψη τροφής-κίνδυνος ανάπτυξης διαταραχών διατροφής.

• Στις φοιτήτριες υπάρχει περίπου ένα 20% που εμφανίζει κάποια διαταραχή διατροφής, ενώ παλαιότερη έρευνα σε μαθητικό πληθυσμό έδειξε ένα ποσοστό 17% με διαταραγμένες συνήθειες ως προς την πρόληψη τροφής 

Προγράμματα πρόληψης

Η πρόληψη λοιπόν της αρνητικής εικόνας σώματος και της χαμηλής αυτοεικόνας εξαιτίας αυτή, καθώς και των διαταραχών διατροφής στην εφηβεία είναι αναγκαία. Η πρόληψη μπορεί να είναι είτε σε πρωτογενές είτε σε δευτερογενές επίπεδο. Πού θα μπορούσε να αποσκοπεί η πρωτογενής πρόληψη; (Πίνακας 6). Προγράμματα πρωτογενούς  πρόληψης μπορεί να αποσκοπούν καταρχήν σε μεγάλο ποσοστό πληθυσμού, με στόχο την αλλαγή νοοτροπίας μέσα για παράδειγμα, από αλλαγές στη νομοθεσία (π.χ. ένα πρόγραμμα για την μη αντικειμενοποίηση του γυναικείου σώματος σε νεαρές ηλικίες, στα σχολεία, μέσα από τα προγράμματα στην τηλεόραση, και γενικότερα στα μέσα μαζικής ενημέρωσης) με στόχο την  ευαισθητοποίηση του εφήβου στον σεβασμό στην διαφορετικότητα, στην εστίαση στις ικανότητες  και δεξιότητές του παρά στο σχήμα και το βάρος του σώμα του και γενικά στην σωματική εικόνα, και τέλος στην ανάπτυξη διαφόρων θετικών χαρακτηριστικών της προσωπικότητας. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι ενδεικτικά η διαμόρφωση άποψης και η έκφραση αυτής, η διαμόρφωση της ατομικής οπτικής, η αποδοχή της πραγματικότητάς του, η δυνατότητα επίλυσης προβλημάτων ζωής, η  έκφραση των συναισθημάτων.

Προγράμματα πρωτογενούς πρόληψης μπορούν επίσης να απευθύνονται σε πολύ συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες που επηρεάζονται από τα πρότυπα, είναι σε υψηλό κίνδυνο να υπερεπενδύσουν στην εικόνα σώματος, και να αναπτύξουν αρνητική εικόνα ή και διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές (π.χ. έφηβες, παιδιά μητέρων με διαταραχές διατροφής).

Τέλος η δευτερογενής πρόληψη στοχεύει σε ομάδες πληθυσμού που έχουν ήδη αναπτύξει αρνητική εικόνα σώματος χαμηλή αυτοεκτίμηση και βρίσκονται σε μεγάλο κίνδυνο να αναπτύξουν διαταραχές διατροφής.

• Το πρόγραμμα «συνομιλία με το σώμα» του Dove, το οποίο απευθύνεται σε εφήβους 11-14  αποτελεί ένα πρόγραμμα πρωτογενούς πρόληψης στην ανάπτυξη αρνητικής εικόνας σώματος και αρνητικής εικόνας εαυτού εξαιτίας του μη ιδανικού σώματος. Αποτελεί ουσιαστικά ένα πρόγραμμα ευαισθητοποίησης σε θέματα αυτοεκτίμησης και αυτοεικόνας. Μπορεί να βοηθήσει τους εφήβους να μάθουν να αγαπούν περισσότερο τον εαυτό τους, αναγνωρίζοντας την σημασία των ικανοτήτων τους,  και να αποδέχονται το σώμα τους. Να δίνουν λιγότερη σημασία στην σωματική τους εικόνα και μεγαλύτερη στα θετικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητά τους, αναπτύσσοντάς τα ακόμη περισσότερο.

• Πρόκειται για πρόγραμμα ευαισθητοποίησης, λόγω της μικρής χρονικής διάρκειας, που όμως μπορεί να δράσει προληπτικά στην ανάπτυξη αρνητικών συναισθημάτων λόγω του «μη ιδανικού σώματος» ή ακόμη και ψυχικών διαταραχών στην εφηβεία όπως είναι η ψυχογενής ανορεξία και ψυχογενής βουλιμία.